Түркі дүниесінің рухани мұрасында ерекше орын алатын «Қорқыт ата кітабы» – халықтың дүниетанымы, өмір салты, адамгершілік қағидалары мен елдік мұратын бойына жинақтаған құнды жәдігер. Жырлардағы батырлар бейнесі арқылы ерлік пен намыс дәріптелсе, отбасыға адалдық, ата-анаға құрмет, кешірім, жанашырлық пен мейірімділік адам болмысының маңызды қасиеттері ретінде көрініс табады. Осы тұрғыдан алғанда, шығармадағы батырлық пен мейірімділік бір-біріне қарама-қарсы емес, керісінше, бірін-бірі толықтыратын ұғымдар.

Батырлық – күш көрсету емес, жауапкершілік

«Қорқыт ата кітабындағы» батырлықтың басты ерекшелігі – ерліктің жеке адамның даңқы үшін ғана жасалмауы. Батыр елін, жерін, отбасын, жақындарын қорғау үшін күреседі. Оның күші белгілі бір мақсатқа бағытталған.

Сондықтан шығармадағы батырлықты тек жаумен шайқасу немесе физикалық күшпен байланыстыру жеткіліксіз. Нағыз ерлік – қиындық алдында тайсалмау, сертке беріктік таныту, жақындарың үшін жауапкершілік алу және қажет кезде өз мүддеңнен елдің мүддесін жоғары қою.

Мұндай түсінік бүгінгі қоғам үшін де маңызды. Қазіргі заманда батыр болу үшін міндетті түрде қолына қару алып, майданға шығу шарт емес. Адал еңбек ету, әділетсіздікке бейжай қарамау, әлсізге көмектесу, қоғам алдындағы міндетін орындау да азаматтық батылдықтың көрінісі.

Мейірімділік – әлсіздік емес

Көне эпикалық шығармалар туралы сөз болғанда көбіне батырлық, соғыс пен ерлік алдыңғы қатарға шығады. Алайда «Қорқыт ата кітабында» адамды адам ететін тағы бір үлкен күш бар. Ол – мейірімділік.

Жырларда ата-ананың балаға деген махаббаты, баланың ата-ана алдындағы парызы, ер мен әйел арасындағы адалдық, жолдастық пен туыстық байланыстар маңызды орын алады. Кейіпкерлер тек жеңіске жететін жауынгер ретінде емес, сағынатын, қайғыратын, сүйетін және жақындары үшін алаңдайтын адам ретінде бейнеленеді.

Бұл – шығармадағы маңызды дүниетанымдық ерекшелік. Адамның күші оның қаталдығымен ғана өлшенбейді. Өзгеге жанашырлық таныта білу, кешіре алу және жақыныңның қайғысын бөлісу де рухани күшті қажет етеді.

Осы мағынада мейірімділік батырлықты әлсіретпейді. Керісінше, батырдың не үшін күресетінін айқындайды.

Батырдың күші мен жүрегі

«Қорқыт ата кітабындағы» көптеген оқиғалардың астарынан бір заңдылықты байқауға болады: күш адамгершілікпен ұштасқанда ғана құндылыққа айналады.

Егер адамның қолында күш болғанымен, оның бойында жауапкершілік пен мейірім болмаса, сол күш қауіпті сипат алуы мүмкін. Ал мейірімділік әрекет пен батылдыққа ұласпаса, адамның жақсы ниеті нақты нәтижеге жеткізбеуі ықтимал.

Сондықтан түркілік дүниетанымдағы кемел тұлға – тек күшті адам емес. Ол – батыл әрі мейірімді, намысты әрі әділетті, қайратты әрі жауапты адам.

Бұл ұстанымның тәрбиелік мәні бүгін де жойылған жоқ.

Отбасы – адамгершіліктің бастауы

Шығармада отбасы құндылығы ерекше байқалады. Ата мен бала, ана мен перзент, ерлі-зайыптылар арасындағы қарым-қатынас арқылы адалдық, құрмет, қамқорлық және жауапкершілік мәселелері көтеріледі.

Батырдың ерлігі көбіне оның жақындарына деген сүйіспеншілігімен астасып жатады. Ол тек өзі үшін өмір сүрмейді. Артында отбасы, руы, елі бар екенін сезінеді.

Осы арқылы «Қорқыт ата кітабы» адамның қоғам алдындағы жауапкершілігі ең алдымен жақындарына деген қарым-қатынасынан басталатынын аңғартады. Отбасын қадірлей алған адам елдің де қадірін түсінеді.

Қазіргі қоғамға берер сабағы

Бүгінгі әлемде батырлықтың сипаты өзгергенімен, оның адамгершілік негізі өзгерген жоқ. Қазіргі қоғамға да білімді, батыл, жауапкершілікті әрі мейірімді азаматтар қажет.

Кейде күшті болу қатал болумен шатастырылады. Ал көне мұра бізге басқа өлшем ұсынады: нағыз күш – қорғай білуде, нағыз батырлық – жауапкершілікте, ал нағыз адамгершілік – мейірімділікте.

Бұл әсіресе жас ұрпақ тәрбиесінде маңызды. Баланы тек жеңіске жетуге емес, өзгені сыйлауға; тек мықты болуға емес, әлсізге қолдау көрсетуге; тек өз құқығын қорғауға емес, өз жауапкершілігін сезінуге тәрбиелеу қажет.

Мәңгілік құндылықтардың үндестігі

«Қорқыт ата кітабы» – өткен дәуірдің оқиғаларын баяндайтын эпикалық мұра ғана емес. Оның кейіпкерлері арқылы көтерілген ар-намыс, адалдық, отбасы, ерлік, мейірімділік пен жауапкершілік мәселелері бүгінгі адамға да жақын.

Қорқыт ата мұрасындағы батырлық бізге қиындықтан қорықпау керектігін үйретсе, мейірімділік сол күшті қандай мақсатқа жұмсау керектігін көрсетеді.

Сондықтан бұл екі ұғымды бөліп қарастыруға болмайды. Мейірімсіз батырлық – қаталдыққа, ал батылдықсыз мейірім – дәрменсіздікке айналуы мүмкін. Нағыз адамдық осы екеуінің үйлесімінен қалыптасады.

Қорқыт ата мұрасының бүгінгі ұрпаққа жеткізер маңызды тағылымы да осында: елін қорғайтын қайрат пен адамды қорғайтын мейірім бір жүректе тоғысқанда ғана тұлға да, қоғам да қуатты болады.