Қазақ халқының ұлы ойшылы, ақыны әрі ағартушысы Абай Құнанбайұлы артына тек өлең-жырлар мен қара сөздер емес, ғасырлар бойы құнын жоймайтын өмірлік философия қалдырды. Осы философияның түп қазығы, бір ауыз сөзбен айтқанда, «Адам бол!» деген қарапайым әрі терең қағида. Бұл сөз — Абайдың бүкіл шығармашылығының тұтас идеясын бір-ақ ауыз сөзбен түйіндейтін, әрі әр дәуірде жаңа мағынаға толығып отыратын мәңгілік формула.

«Толымсыз адамнан» «толық адамға»: Абайдың жол картасы

Абай үшін адам болу — дайын күйде туылатын қасиет емес, ұзақ, азапты да асыл жол. Ол өз қара сөздерінде адамды үш арнаның — ақыл, қайрат, жүрек — тоғысында ғана толыққанды тұлғаға айналады деп есептейді. «Ақыл, қайрат, жүректі бірдей ұста, сонда толық боласың елден бөлек» деген өсиеті — Абайдың бүкіл философиясының өзегі. Ақыл жалғыз өзі — суық есептің құлы, қайрат жалғыз өзі — бағыты жоқ дүлей күш, жүрек жалғыз өзі — негізсіз тулаған сезім ғана. Ал осы үшеуі бір арнаға тоғысқанда ғана адам — «толымсыз» күйден шығып, «толық адам» дәрежесіне қарай қадам басады.

Тұрсын Жұртбайдың «Толық адам» ілімі: жаңа тереңдік

Абайдың осы ілімін жаңа ғасырда терең әрі жүйелі түрде қайта зерттеп, ғылыми айналымға түбегейлі енгізген тұлғалардың бірі — белгілі жазушы, абайтанушы ғалым Тұрсын Жұртбай. Оның көп жылдық ізденісінің қорытындысы болған сегіз кітаптан тұратын «…Сол шыншыл» атты зерттеулер топтамасы, ал соның ішіндегі ең соңғы, екі томдық «Толық адам» атты іргелі еңбегі — қазіргі абайтану ғылымындағы елеулі оқиға болды.

Тұрсын Жұртбайдың зерттеуінше, «толық адам» ұғымының тамыры тереңде — ол Абайдың өз тұсында қолданған нұсқасынан гөрі, кейінірек, әсіресе Мұхтар Әуезовтің шығармашылық талдауларында сопылық дәстүрдегі «камили инсани», яғни «кемелденген адам» ұғымымен астасып, ғылыми айналымға 1963 жылдан бастап тереңірек ене бастаған. Демек, «толық адам» — жалаң адамгершілік үлгі емес, ғасырлар бойғы Шығыс философиясы мен қазақ дүниетанымының түйіскен жерінде туған терең рухани категория. Жұртбай бұл ілімді Абайдың «жан бостандығы», яғни рухани тәуелсіздік идеясымен қатар қарастырып, адамның шынайы кемелдігі — сыртқы еркіндіктен бұрын, ішкі, рухани азаттықтан басталатынын көрсетеді.

Осы тұрғыдан алғанда, Абайдың «Адам бол!» дегені — жай моральдық нұсқау емес, адамды рухани тәуелсіздікке, өз жанының қожасы болуға шақырған терең философиялық үндеу екені айқындала түседі.

Еңбек, білім және ар тазалығы – толықтанудың үш баспалдағы

Абай «толық адамға» жету жолын дерексіз ұғымдар түрінде қалдырмайды — ол нақты, өмірлік бағыттар көрсетеді. «Ғылым таппай мақтанба» деп жар салған ақын білімге деген құштарлықты жан құмары деп таниды: адам ақылын ұстартпай, дүниенің сырын танымай тұрып, ешқашан толыға алмайды. Сол сияқты еңбек — жалқаулық пен енжарлықтан арылтатын, адамды өз бойындағы қайратпен табыстыратын жол. Ал осы екеуінің үстіне — ар-ұждан тазалығы қойылады: сырттан ешкім бақыламаса да, өз жанының алдында адал болу.

Сонымен қатар Абай жалқаулықты, өсек-аяңды, мақтаншақтықты, өзімшілдікті адамгершілікке жат қасиеттер ретінде қатты сынға алды. Оның қара сөздеріндегі көптеген үзінділер қазақ қоғамындағы теріс әдеттерге — бос мақтанға, жалған атаққа, парақорлыққа — қарсы бағытталған ащы сын түрінде жазылған. Бұл сын — бір дәуірге ғана емес, кез келген заманның адамына қатысты ащы айна секілді.

Неге бұл формула мәңгілік?

Уақыт озған сайын қоғам түрі өзгереді — ру-тайпалық құрылым орнына мемлекет, керуен жолының орнына ғаламтор келді. Бірақ адамның ішкі болмысы, ар мен ұждан, білім мен еңбекке деген қажеттілігі өзгермейді. Дәл осы себепті Тұрсын Жұртбай атап көрсеткендей, Абайдың «толық адам» ілімі — бір ғасырда айтылып, келесі ғасырда ескіретін идеология емес, әр дәуірде қайта жаңғырып, сол дәуірдің тіліне сай жаңа мағынаға толығатын мәңгілік бағдар. Бүгінгі жасанды интеллект пен ақпарат тасқыны заманында ақыл, қайрат, жүрек үйлесімі — адамның өзін-өзі жоғалтпауының, машина мен жаратылыс арасында адами болмысын сақтап қалуының жалғыз кепілі болып тұр.

Қорытынды

Абайдың «Адам бол!» деген үш буынды өсиеті — сыртқы қарапайымдылығының астарында ғасырлар тереңдігін жасырған дана сөз. Тұрсын Жұртбайдың соңғы жылдардағы іргелі зерттеулері бұл ілімнің тамырын Шығыс философиясы мен сопылық дәстүрге дейін тереңдетіп, оны жай өсиеттен рухани-философиялық жүйеге көтерді. Ал бұл жүйенің түпкі мәні бір-ақ ауыз сөзге сияды: адам болу — дайын күй емес, үздіксіз ұмтылыс. Әр ұрпақ осы ұмтылысты өз заманының тілімен қайта жалғастырғанда ғана Абай аманаты өз мақсатына жетеді.